W dobie wciąż dynamicznie zmieniających się cen materiałów i kosztów robocizny, wykonawcy realizujący kontrakty z wynagrodzeniem ryczałtowym często stają przed wizją nie tylko utraty zakładanego zysku, ale wręcz dopłacania do inwestycji. Wielu stawia sobie pytanie: czy korzystając z sądowej waloryzacji wynagrodzenia na podstawie art. 632 § 2 Kodeksu cywilnego, mogą domagać się kwoty, która pokryje koszty i zapewni pierwotnie zakładany zysk?
W dzisiejszym wpisie przeanalizujemy przesłanki tej regulacji i odpowiemy na pytanie, czy sądowa waloryzacja daje „gwarancję zysku”.
Kiedy można żądać podwyższenia ryczałtu? Przesłanki z art. 632 § 2 k.c.
Zasadą przy ryczałcie jest jego niezmienność. Jednak ustawodawca przewidział wyjątek – tzw. małą klauzulę rebus sic stantibus. Aby sąd mógł podwyższyć ryczałt (lub rozwiązać umowę), muszą wystąpić łącznie następujące przesłanki:
- zmiana stosunków: musi nastąpić istotna zmiana okoliczności zewnętrznych (np. gwałtowny wybuch wojny, pandemia, drastyczny i niespodziewany wzrost inflacji), przyjmuje się, że ta zmiana musi być nadzwyczajna,
- nieprzewidywalność: zmiany tej nie można było przewidzieć w chwili zawierania umowy. Nie chodzi tu o „zwykłe” ryzyko kontraktowe (np. inflacja rzędu kilku procent), ale o zdarzenia nadzwyczajne, które niweczą pierwotne kalkulacje,
- groźba rażącej straty: wykonanie umowy za pierwotną stawkę groziłoby wykonawcy rażącą stratą.
- związek przyczynowy: pomiędzy zmianą stosunków a groźbą straty musi zachodzić ścisły związek.
Czym jest „rażąca strata”?
To kluczowe pojęcie dla każdego wykonawcy. Kodeks cywilny nie definiuje „rażącej straty” wprost, dlatego musimy posiłkować się orzecznictwem. Rażąca strata” to coś więcej niż zwykła strata. To strata, która zachwiałaby kondycją finansową wykonawcy lub jest po prostu niesprawiedliwa w świetle zasad współżycia społecznego.
Czy „utracony zysk” to też strata?
Tu dochodzimy do sedna problemu. Wielu przedsiębiorców zakłada, że skoro kalkulowali marżę na poziomie np. 5%10%, to sądowa waloryzacja powinna im tę marżę przywrócić. Niestety, linia orzecznicza jest w tym zakresie dość surowa. Większość sądów stoi na stanowisku, że celem art. 632 § 2 k.c. jest uchronienie wykonawcy przed rażącą stratą, a nie zagwarantowanie mu osiągnięcia zysku.
Co to oznacza w praktyce?
- utrata dochodu (lucrum cessans): jeśli koszty wzrosły tak, że wykonawca „wychodzi na zero”, ale nie zarabia planowanej marży – najczęściej nie jest to podstawa do zastosowania tego przepisu. Brak zysku (utrata zysku) nie jest tożsamy z rażącą stratą.
- podział ryzyka: sądy często wskazują, że ryzyko nadzwyczajnych zmian stosunków powinno być rozłożone między obie strony. Oznacza to, że sąd może podwyższyć wynagrodzenie tak, aby pokryć koszty wykonawcy i zminimalizować stratę, ale niekoniecznie doda do tego „górkę” w postaci zysku.
Warto jednak pamiętać, że każda sprawa jest inna. W nowszym orzecznictwie pojawiają się głosy (choć ostrożne), że przy ocenie „rażącej straty” należy brać pod uwagę całokształt działalności wykonawcy. Jeśli jednak głównym argumentem wykonawcy jest, że „nie zarobi tyle, ile planował”, to sąd najprawdopodobniej oddali powództwo oparte na art. 632 § 2 k.c.
Ten przepis jest stanowi ochronę przed upadłością lub znaczną strata finansową wykonawcy, a nie mechanizmem do optymalizacji rentowności kontraktu w trudniejszych czasach.
Podsumowanie
Decydując się na proces o waloryzację ryczałtu:
- należy wykazać, że wykonanie umowy grozi Ci stratą (koszty przewyższają przychód) – chodzi o bilans całego kontraktu, a nie tylko jego pozycji kosztochłonnych, najdroższych,
- strata ta musi mieć charakter rażący,
- sąd automatycznie nie musi doliczyć do kwoty waloryzacji utraconej marży.
Analiza umowy i kalkulacja kosztów całego kontraktu, zarówno tych in plus, jak i in minus to pierwszy krok do podjęcia decyzji o ewentualnym sporze sądowym lub negocjacjach.
wynagrodzenie – Proces Inwestycyjny
Obsługa prawna budowlanego procesu inwestycyjnego – Bieluk i Partnerzy
